سایت تخصصی مدیریت دانش
توسعه دانش محور / Vahid Eslami, Knowledge Management Special Weblog: Since 2009
نویسنده: وحید اسلامی - پنجشنبه ٢۱ فروردین ۱۳٩۳

به بهانه راه اندازی بازار خرید و فروش دارایی‏ های فکری در فرابورس و همچنین با نزدیک شدن 26 آوریل (6 اردیبهشت) روز جهانی مالکیت فکری که برای تشویق و ترویج نوآوری و صیانت از دارایی‏ های فکری توسط WIPO نامگذاری شده، در این یادداشت به این موضوع بسیار مهم خواهم پرداخت.  

      

9 سال پیش (سال 1384) وقتی یکی از اساتید، کتاب موج سوم آقای آلوین تافلر را به من معرفی نمود و توصیه کرد خواندن این کتاب از نان شب نیز واجب‏ تر است، تا حدی متعجب شدم و البته کنجکاو و این موضوع باعث شد علیرغم مشغله‏ های متعدد در آن روزها، هر شب 2 ساعت از وقت خودم را به مطالعه موج سوم اختصاص دهم. به طوری که هر شب که از خواندن کتاب حدود 700 صفحه ‏ای موج سوم می‏ گذشت غافل از گذشتن عقربه ‏های ساعت می‏شدم و به یکباره متوجه می ‏شدم که نزدیک صبح است. نوشته ‏های استثنائی و افکار بلند این مرد دوربین و آینده نگر،خبر از آمدن موجی تازه می‏داد که دنیا را با خودش خواهد برد. آن موج این بود که شرکت‏ های موج سومی بر پایه دانش خواهند بود و دارایی‏ های کلیدی این شرکت‏ها نمادهایی است که در کاسه سر افرادشان جای دارد. فکر می ‏کنم هنوز هم مطالب موج سوم برای ما تازه و مفید است (تاریخ چاپ کتاب سال 1980) زیرا به عقیده من، اینک کشور ما درون این موج قرار گرفته و هنوز در حال دست و پا زدن در آن هستیم. 

ایجاد قوانینی مثل حمایت از شرکت‏های دانش‏ بنیان، قوانین ثبت اختراع و علائم تجاری، تدوین نقشه جامع علمی کشور و اخیراً نیز راه اندازی بازار دارایی‏ های فکری و تاکید بر اقتصاد دانش بنیان در سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی، ضرورت توجه به حقوق مالکیت فکری را دو چندان می‏کند و عدم توجه به آن به واقع تهدیدی جدی برای شرکت‏ ها خواهد بود. مصادیق دارایی‏ های فکری شامل کپی رایت، پتنت، طراحی صنعتی، علامت تجاری و اسرار تجاری است. در سال 2013 ایران به عنوان کشور 148 دنیا به معاهده همکاری در ثبت اختراعات (PCT) ملحق شد. تاریخ ملحق شدن کشورهای دیگر به این معاهده فاصله میان ما و آن‏ها را به خوبی نشان می ‏دهد. به عنوان نمونه امارات سال 1999، ارمنستان سال 1991، کانادا سال 1990، آلمان سال 1978، چین سال 1994، تاجیکستان سال 1991، استرالیا سال 1980 و ژاپن سال 1978 به این معاهده بین‏ المللی ملحق شده ‏اند. از قدیمی ‏ترین مصادیق مالکیت فکری، کپی رایت است. قانون کپی رایت در ایران وجود دارد اما هنوز به معاهدات بین المللی آن نپیوستیم. متاسفانه بازار کپی ‏برداری در ایران بسیار رونق پیدا کرده و دلیل اصلی این است که شرکت‏ ها آگاهی لازم از حفظ و صیانت از دارایی‏ های فکری خود را ندارند و از قوانین مالکیت صنعتی که در کشور نیز تصویب شده اطلاعی ندارند. ثبت اختراعات، علائم تجاری، طراحی‏ های صنعتی و اسرار تجاری به عنوان یک سرمایه ‏گذاری و دارایی پر سود برای بسیاری از شرکت‏های معتبر دنیاست به طوریکه آنها با ثبت اختراعات متعدد و فروش آنها از طریق قراردادهای لیسانس (حق امتیاز) نه تنها سود بالایی بدست می ‏آورند بلکه از به سرقت رفتن آن توسط رقبا نیز جلوگیری می‏ کنند زیرا مورد حمایت  قانونی دولت هستند. به عنوان مثال 97% ارزش کل دارایی ‏های شرکت Microsoft به دارایی فکری اختصاص دارد و تنها 3% به ساختمان، زمین و تجهیزات مربوط می ‏شود. شاید انگیزه دیگر مایکروسافت از خرید NOKIA، تصاحب حق اختراع‌هایی باشد که به نام شرکت فنلاندی ثبت شده است. حق اختراع‌های نوکیا روی هم حدود چهار میلیارد دلار ارزش دارد. مایکروسافت همچنین حق استفاده از نام تجاری نوکیا را نیز برای ده سال خریده است.


99%  شرکت‏های ما هنوز واحد مالکیت فکری و ثبت اختراعات ندارند و آمار ثبت پتنت، علائم تجاری و طراحی صنعتی در سازمان‏ هایمان بسار پایین است و اغلب ثبت اختراعات در کشور توسط افراد حقیقی انجام می ‏شود. هنوز سازمان‏ها نمی ‏دانند که می ‏توانند حتی ظاهر محصول خود را نیز ثبت نمایند مثل نوع بسته ‏بندی، زیبایی و جذابیت محصولشان، به خصوص این مسئله در صنایع پوشاک، بسته ‏بندی، صنایع دستی، گوشی موبایل، صنعت مبلمان و صنعت لوازم خانگی به حیات شرکت‏ها وابسته است. به عنوان مثال، پرداخت غرامت یک میلیاردی SAMSUNG به دلیل استفاده غیرقانونی از ثبت اختراع اپل و کپی برداری از طراحی‏ های متعلق به آن. مثال دیگر سیستم Slide to unlock که اپل آنرا برای آنلاک کردن گوشی، اختراع و در آمریکا و اروپا ثبت کرد، توسط HTC و Motorola با ایجاد بعضی تغییرات کپی شد. این عمل تخلف در حق امتیاز محسوب می‏شد که به همین دلیل دادگاهی در آلمان آن را غیر قانونی اعلام کرد و این شرکت‏ها را مجبور به تغییر آن کرد. مشکلی که من بارها بارها دیده ام بحث تقلید و کپی برداری از علامت تجاری شرکت‏هاست که با ثبت آن می ‏توان رای ابطال به آن کپی برداری داد زیرا طبق قانون، علائم تجاری باید متمایز باشد و حتی نزدیک به علائم دیگر شرکت‏ها نباشد. از جمله سهل انگاری شرکت‏ها بحث اسرار تجاری است مثل فرمول ساخت یک دارو، دانش فنی طراحی یک محصول، ایده ‏ها و به طور کل دانش چگونگی انجام یک کار که با سرقت آن توسط رقیبان موجب از دست رفتن مزیت رقابتی شرکت می‏ شود. نمونه دیگری از عدم توجه مسئولین را می ‏توان در ثبت ورزش چوگان به نام آذربایجان، ثبت نان لواش به نام ارمنستان و بسیاری دیگر از میراث کشورمان به نام دیگران در یونسکو دانست.

آمار منتشر شده در سال 2013 توسط WIPO نشان می‏دهد که آمریکا، ژاپن و چین بیشترین درخواست و همچنین ثبت بین المللی اختراع را داشته ‏اند و شرکت Panasonic نیز بالاترین رتبه در میان شرکت‏ها را به خود اختصاص داده است. در رتبه های بعد شرکت‏های ZTE  چین، Huawei چین، Qualcomm آمریکا، Intel آمریکا، Sharp ژاپن، Bosch آلمان و Toyota ژاپن قرار دارند. در ثبت بین ‏المللی طرح‏های صنعتی کشور سوئیس رتبه یک را دارد و شرکت ساعت ساز Swatch نیز رتبه یک را در میان تمامی شرکت‏های دنیا بدست آورده است. رتبه ‏های بعدی عبارتند از شرکت هلندی PHILIPS ، شرکت آمریکایی Procter & Gamble که محصولات براون در ماشین ریش تراش و ژیلت از این شرکت برای ما ایرانی‏ ها آشناست.  جالب اینکه کشور ترکیه رتبه 7 دنیا را در ارائه تقاضانامه و ثبت طرح‏ های صنعتی دارد.

سهم اندک شرکت ‏های خصوصی در درآمدزایی از مصادیق دارایی‏ های فکری زنگ خطری است که آنها را دیر یا زود به این سمت خواهد کشاند. ‏بازار دارایی‏ های فکری مکان مناسبی برای معاملات دانشی و همچنین فروش پتنت و طرح ‏های تجاری شرکت ‏هاست. از طرفی شرکت ‏ها می توانند با سرمایه گذاری بر روی ایده ‏ها و دانش فنی افراد حقیقی منتظر سودهای کلانی از این سرمایه گذاری‏ ها باشند.

وحید اسلامی
نزدیک به 6 سال از عمر این وبلاگ می گذرد. اینجا بخشی از پایگاه تجربیات کاربردی من در حوزه مدیریت دانش، مالکیت فکری و توسعه دانش بنیان است. به مدیریت دانش متعارف و تاریخ مصرف گذشته اعتقادی ندارم چون آن را موثر نمی دانم. این متفاوت دیدن و نوبینی در مدیریت دانش را سعی کرده ام در نوشته هایم بیاورم. باشد که با حمایت ها و ارائه نقطه نظرات خود، بنده را در این مسیر یاری نمائید. شماره تماس: 09125795576 (وحید اسلامی) ایمیل: Ve_eslami@yahoo.com
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر: